Intermediaire structuren en democratie

Het afsluitend internationaal symposium Intermediary Structures & Democracy: an Historical Approach vond plaats op 28 en 29 november 2003 in Leuven (Provinciehuis Vlaams-Brabant) en Brussel (Vlaams Parlement).

ODIS bracht voor deze gelegenheid een brede waaier aan internationale onderzoekers samen. Het symposium was opgebouwd uit drie sessies. Tijdens een inleidende voordracht door prof. dr. Marc Hooghe (K.U.Leuven) werd in historisch perspectief een goede stand van zaken gegeven van het aanhoudende debat binnen sociale wetenschappen over de veronderstelde functies van intermediaire structuren binnen het democratisch bestel. Het was een waardevol aanknopingspunt, waarnaar tijdens de volgende sessies ook aanhoudend werd verwezen.

Vervolgens werd tijdens een eerste sessie van gedachten worden gewisseld over de wijze waarop een nieuw onderzoeksinstrumentarium kan worden gecreëerd, teneinde vernieuwend diepteonderzoek naar het middenveld mogelijk te maken. Naast de voorstelling van de ODIS-databank, kwamen diverse (vergelijkbare) buitenlandse voorbeelden aan bod.

Kees Mandemakers (IISG) gaf een overzicht van de belangrijkste historische databanken ontwikkeld in Nederland, met veel aandacht voor het project Historical Sample of the Netherlands (HSN). Hans Jörg Lieder (Staatsbibliothek zu Berlin) illustreerde de ontwikkelingen in Duitsland, waar de belangrijkste authority-databanken gaandeweg evolueren en verbonden worden tot brede contextuele instrumenten. Het door hem geleide Leaf-project (Linking and Exploring Authority Files), waarvan ODIS als enige Belgische onderzoeksgroep observing partner is, ontwikkelt daartoe de nodige instrumenten. Dick Sargent van het Britse National Register of Archives tenslotte gaf toelichting bij de contextuele databanken die door de archiefwereld worden opgebouwd en de standaarden die terzake internationaal worden ontwikkeld.

In een tweede sessie werd verder ingezoomd op de rol van intermediaire structuren in de democratische samenleving. Marcus Kreuzer (Villanova University, Pennsylvania) gaf een zeer scherpzinnige gedachteoefening ten beste over de plaats van politieke partijen in het middenveld en hun verhouding met het democratisch bestel. Dirk Berg-Schlosser (Phillips University Marburg) ontwikkelde de resultaten van zijn toonaangevend internationaal-comparatief onderzoek naar de evolutie van de (democratische) regimes tijdens het interbellum en besteedde vanzelfsprekend ruim aandacht aan de rol van intermediaire structuren binnen de vastgestelde processen. Jonathan Morris (University College London), toonde in zijn lezing over de evoluerende politieke allianties van de Italiaanse middenstandsbeweging aan dat intermediaire structuren niet per definitie democratie bevorderen maar een merkwaardig adaptatievermogen ontwikkelen, teneinde hun (politieke) doelstellingen te kunnen bewerkstelligen. Bob Reinalda (K.U.Nijmegen) analyseerde de rol van intermediaire structuren op het internationaal niveau en constateerde dat zij eerder meedraaien in ondemocratisch en zelfs bureaucratisch overlegsysteem.

Tijdens de namiddagzitting werd stilgestaan bij de wijze waarop democratische denkbeelden en attitudes zich gaandeweg hebben genesteld binnen de verenigingscultuur van de intermediaire structuren, bv. in hun activiteitenpatroon, taalgebruik en rituelen. Patricia R. Turner (University of Wisconsin) ontwikkelde hiertoe een theoretisch en conceptueel raamwerk. Ze constateerde dat het begrip sociaal kapitaal, zoals ontwikkeld door James Coleman, Pierre Bourdieu en Roger Putnam, voor historici weinig aanknopingspunten biedt. Haar eigen (grensverleggend) onderzoek inzake de organisatiecultuur van Franse arbeidersverenigingen maakte duidelijk dat organisatorische ecologie en sociale netwerkanalyse meer inzichten kan aandragen.

Hannelore Vandebroek (K.U.Leuven) die de ter elfder ure verontschuldigde Mieke Aerts verving, bracht een interessant referaat over gender en organisatiecultuur, met als specifieke casus de moeizame incorporatie van de Syndicale Dienst voor Vrouwen binnen het Algemeen Christelijk Vakverbond (ACV). Claudia Hiepel (Universität Essen) tenslotte, schetste de resultaten van haar onderzoek naar de organisatiecultuur in de Duitse katholieke arbeidersbeweging.

De door Patrick Pasture (K.U.Leuven) ontwikkelde conclusies brachten dwarslijnen aan en openden het onderzoeksperspectief. Hij constateerde o.m. dat om de relatie tussen intermediaire structuren en democratie in historisch perspectief te duiden, diverse breuklijnen in rekening moeten worden gebracht: klasse, gender, nationaliteit, etniciteit, ideologie en wereldbeeld. Het onderzoek terzake mag evenmin voorbij gaan aan de groeiende rol van de Staat en de massaficatie van de samenleving in de negentiende en twintigste eeuw.

De acta van dit symposium worden gepubliceerd. Het enthousiasme van de deelnemers en de diverse onderzoeksmatige contactpunten die werden gesignaleerd, overtuigden de ODIS-partners dat door deze manifestatie een waardevol netwerk werd gecreëerd, waarvan de activiteiten tijdens de volgende jaren dienen te worden gecontinueerd en verbreed.